ICTU werkt al 25 jaar aan een betere digitale overheid, samen met vele anderen. Veel mensen maakten de afgelopen jaren het verschil, elk vanuit hun eigen rol. In deze serie komen zij aan het woord. We vragen hen terug te blikken op de belangrijkste ontwikkeling in hun vakgebied en vragen hen om vanuit hun expertise vooruit te kijken naar de digitale overheid van morgen.

In deze aflevering Mariette Lokin. Ze is sinds 2025 bijzonder hoogleraar Wetgeven in de digitale rechtsstaat aan de Open Universiteit en principal consultant bij Hooghiemstra & Partners. Ze werkt sinds 1989 bij en voor de rijksoverheid, onder meer als wetgevingsjurist bij de Ministeries van (toen) LNV en Justitie en als juridisch adviseur bij de Belastingdienst. Ze was vanuit verschillende functies betrokken bij de digitalisering van de overheid, onder meer bij de ontwikkeling van het stelsel van basisregistraties en eHerkenning. Zo leerde ze ICTU kennen. De laatste jaren is ze intensief betrokken bij wendbare wetsuitvoering: het wetsgebaseerd maken van specificaties voor IT-systemen. “Dat begint een beweging te worden en ik vind het heel mooi dat ICTU daar ook een rol in speelt.”

Terugkijkend op 25 jaar digitalisering: wat was volgens jou een bepalende ontwikkeling of sleutelmoment?

Dat viel samen met de oprichting van ICTU, namelijk de ontwikkeling van het stelsel van basisregistraties en alle voorzieningen die daarbij horen. De slag die daarmee is gemaakt naar het herbruikbaar maken van gegevens voor de hele overheid is bepalend geweest voor de digitale overheid. Dit ging voor mij gelijk op met het besef dat IT meer is dan techniek. Het begint met wetgeving, want de overheid werkt op basis van democratisch vastgestelde regels. De kennis die daarin zit moet je goed managen, zodat je daar vervolgens technologie op kunt ontwikkelen. Dat wordt steeds meer gezien en verder gebracht en dat vind ik ook een noodzakelijke ontwikkeling van de digitale overheid, want het bepaalt de legitimiteit van wat in systemen gebeurt. Wendbare wetsuitvoering gaat hierover, het is de vertaalslag van juridische bronnen naar uiteindelijk code. Daar hebben juristen een veel grotere rol in te spelen dan ze vaak denken.

Wat is jouw droombeeld van de digitale overheid, over 25 jaar?

Dat is een overheid die de juiste verhouding heeft gevonden tussen wat digitaal kan en wat fysiek en menselijk contact nodig heeft. Je kunt niet alles digitaliseren, want digitalisering gaat uit van een ‘ja’ of een ‘nee’, van nullen en enen. Terwijl de realiteit vaak veel nuances kent. Daardoor komen mensen nu soms in de knel. Ik zie de ideale digitale overheid dan ook als een overheid met veiligheidsventielen. Dat er altijd een mogelijkheid is voor menselijk contact en een menselijke beoordeling.

Wat kunnen we nu doen om dat droombeeld dichterbij te brengen?

Natuurlijk pleit ik voor het verder brengen van wendbare wetsuitvoering, dat mag duidelijk zijn. Maar ik wil ook benadrukken hoe belangrijk het is om de kennis en input van eindgebruikers vanaf het begin te betrekken bij de ontwikkeling van oplossingen. Zoals nu gebeurt met Mijn Betaaloverzicht, voorheen Vorderingenoverzicht Rijk. Daar ben ik vanuit Hooghiemstra & Partners bij betrokken. Gedurende de ontwikkeling is een heel stel gebruikersonderzoeken gedaan. Op die manier krijg je digitale dienstverlening die aansluit bij wat mensen echt nodig hebben.

Daarbij komt nog een andere randvoorwaarde, namelijk dat we een oplossing vinden voor de ‘verlamming’ die soms ontstaat door de uitleg van de regels voor bescherming van persoonsgegevens. Natuurlijk is die bescherming heel belangrijk, maar het moet niet nodeloos in de weg staan aan ontwikkeling van burgergerichte toepassingen die gegevens gebruiken uit verschillende bronnen. Een wettelijk kader om impasses te doorbreken zou welkom zijn.

Als we deze twee voorwaarden weten te realiseren, dan komt mijn droombeeld van de digitale overheid dichterbij.

Meer interviews in de jubileumreeks ICTU 25 jaar vind je elders op deze website!