De overheid als chatbot 

Het is druk in het ICTU Café van november 2025. Collega’s en relaties vanuit de hele overheid worden bijgepraat over recente AI-ontwikkelingen en wat ICTU daarmee doet. Met een eigen AI-machine en toepassingen voor de overheid. Voor nu bedoeld om chatbots van een aantal samenwerkende gemeenten te laten werken met generatieve AI.  

Tom Moesker, programmamanager bij ICTU, vertelt tijdens het ICTU Café over de duizelingwekkende ontwikkeling van AI. Over de enorme hoeveelheden geld die erin omgaan, de megadatacenters die kerncentrales nodig hebben voor de energievoorziening, de gigantische omvang van de taalmodellen. Hij neemt de aanwezigen mee in de recente ontwikkelingen en licht de Nederlandse initiatieven toe. Zoals het Nederlandse taalmodel GPT-NL. “Ze doen het op een hele nette manier, ze betalen voor het gebruik van data. Ik vind het heel dapper wat ze doen en hoop dat er wat moois uitkomt.” Ook noemt hij de AI-fabriek die in Groningen moet komen, al lijkt de toegezegde investering van 200 miljoen bij lange na niet voldoende. “De VS en China investeren biljoenen en in Nederland hobbelen we er nog wel een beetje achteraan.” 

Karel 

Sinds deze zomer staat bij ICTU de ‘Karel Linnaeus’: een eigen high performance computer, die wordt ingezet voor experimenten met generatieve AI. Die maakt deel uit van een infrastructuur met 25 actuele taalmodellen, waaronder de open source-versie van ChatGPT. ‘Karel’ heeft een halve terabyte intern geheugen en een rekencapaciteit van 3.922 teraflops. Dat staat gelijk aan de capaciteit van bijna 200 laptops. “Wat gaan wij ermee doen? We zijn ervaring aan het opdoen door het in de praktijk uit te proberen, zodat we overheden beter met hun ambities kunnen helpen. We gaan zelf chatten, zoeken, gegevens verwerken en coderen.” Sommige taalmodellen zijn gedownload op deze machine, zodat overheden er veilig mee aan de slag kunnen. “Iedereen die dat wil en van de overheid is, kan een verzoek bij ons indienen.” Overigens is de computer voor de rest van 2025 volgeboekt, maar volgend jaar is er weer ruimte.  

Samen versnellen 

“Als ICTU zijn we er voor de versnelling van de digitale overheid. Daarom hebben we een plek gemaakt om samen te versnellen: de website Versnellers.nl,” vertelt Moesker. Deze website bestaat uit een werkplaats en een showroom: je vindt er de gereedschappen om met AI aan de slag te gaan en producten die je direct kunt gebruiken. “We doen niet aan pilots, wat in de showroom staat kan direct in productie worden genomen.” Een van de eerste toepassingen is de virtuele gemeente-assistent GEM. Deze “landelijke database met antwoorden en een beetje AI” wordt al door 26 gemeenten gebruikt. “GEM bestaat zo’n zes jaar en brengt belangrijke kennis en ervaring mee. In opdracht van BZK wil ICTU de technologie achter Gem en de bredere toepassing ervan helpen versnellen. We maken een digitaal toegankelijke interface voor GEM, hosten deze op onze eigen hardware en borgen daarmee de soevereiniteit van deze chatbot.” 

Kansen 

ICTU ziet veel kansen voor het toepassen van AI binnen de overheid. “We hebben nogal wat taaie vraagstukken waar AI voor een doorbraak kan zorgen. Zoals de overvloed aan overheidswebsites waar je niemand een plezier mee doet. Met AI kun je de burger echt centraal stellen: je kunt overheidswebsites ontsluiten op een digitaal toegankelijke manier, je kunt alle talen makkelijk ondersteunen. Als we dit op het niveau van de vele duizenden overheidswebsites moeten oplossen, dan duurt dat jaren. Met AI kan dit misschien wel binnen een jaar.” Het is zogezegd een paardensprong uit meerdere lastige problemen tegelijk. Mensen gebruiken AI-modellen, zoals ChatGPT, steeds vaker om informatie van websites te halen, zonder dat ze zelf deze websites bezoeken. Waarom zou dat niet ook voor overheidswebsites kunnen? Het brengt Moesker op een mogelijke stip op de horizon: een overheid die werkt als één chatbot. 

Moesker begon zijn verhaal met een foto van “drie oude mannen”. Aan het eind van zijn betoog vertelt hij wie het zijn: Geoffrey Hinton, Yann LeCun en Yoshua Bengio, oftewel de grondleggers van AI. “De meeste innovatie in AI vindt nu plaats in de VS en in China. Maar deze drie mannen zijn alle drie Europeanen!. Laten we dat niet vergeten: we kunnen in Europa meer dan we zelf denken!”