Arre Zuurmond: terugblikken en vooruitkijken

ICTU werkt al 25 jaar aan een betere digitale overheid, samen met vele anderen. Veel mensen maakten de afgelopen jaren het verschil, elk vanuit hun eigen rol. In deze serie komen zij aan het woord. We vragen hen terug te blikken op de belangrijkste ontwikkeling in hun vakgebied en vragen hen om vanuit hun expertise vooruit te kijken naar de digitale overheid van morgen.

In deze aflevering Arre Zuurmond. Hij zet zich al tientallen jaren in voor een betere digitale overheid. Onder meer als oprichter en wetenschappelijk directeur bij de Kafkabrigade, ombudsman van de gemeente Amsterdam, en regeringscommissaris Informatiehuishouding van de Nederlandse overheid. Hij heeft naar eigen zeggen “een warme emotionele band” met ICTU, vanwege het gedeelde ideaal: samen werken aan een betere digitale overheid.

Terugkijkend op 25 jaar digitalisering: wat was volgens jou een bepalende ontwikkeling?

De invoering van DigiD. Niet alleen de voorziening op zich, die natuurlijk heel belangrijk is voor de digitale overheid, maar ook het feit dat zowel de uitvoeringsorganisaties als de gemeenten en andere overheden samenwerkten om dit voor elkaar te krijgen. Een tweede bepalende ontwikkeling vind ik de LAA, de Landelijke Aanpak Adreskwaliteit. Ook dit project startte bij ICTU, net als DigiD. Ik was betrokken bij de eerste fase: we gingen op huisbezoek op basis van terugmeldingen en onderzochten welke soort terugmelding de grootste kans gaf op een daadwerkelijke fout in de basisregistratie.
De meeste projecten gaan over de administratieve werkelijkheid, dat het op papier klopt. LAA ging over of de werkelijke werkelijkheid overeenkomt met de administratieve werkelijkheid. LAA heeft heel veel gemeenten geholpen om de datakwaliteit te verbeteren.

Wat is jouw droombeeld van de digitale overheid?

Een overheid die proactief en responsief is. Dat lukt alleen met een heel goede digitale strategie en een goede digitale infrastructuur. Het vraagt om een radicale vernieuwing van de vier hoofdprocessen van de overheid: beleid, uitvoering, inspectie en handhaving, en de kennisfunctie. Het is een overheid waarin de uitvoering voor 90% proactief en automatisch is, met 10% maatwerk via loketten in de wijk waarachter de gehele overheid samenwerkt. Met een veel betere fraudebestrijding, die niet uitgaat van profielen maar van patronen en gedrag. En een kennisfunctie die het mogelijk maakt dat de overheid cross-sectoraal en diachronaal de effecten van haar beleid ziet. Dat betekent bijvoorbeeld dat de overheid kan zien dat een boete in jaar x in sommige gevallen leidt tot uithuisplaatsing van kinderen in jaar y. Dat soort informatie heeft een responsieve overheid nodig, want daarmee kan ze haar beleid continu verbeteren.

Wat kunnen we nu doen om dat droombeeld dichterbij te brengen?

Dat heb ik uitgewerkt in de publicatie waarmee ik mijn werk als regeringscommissaris afsloot: ‘Dwars door de orde, een onorthodoxe route naar een responsieve overheid’. De technologie die we hiervoor nodig hebben, is er al. Het vraagt om een radicale vernieuwing van de organisatie en de cultuur van de overheid. Ik zou beginnen met het schrappen van de stafafdelingen. Van communicatie, controle, inkoop en compliance: van alle afdelingen die met hun controledwang de uitvoerende professional van het werk houden. De uitvoerende professionals, van docent tot politieagent, zijn namelijk de mensen die met hun werk concrete waarde leveren aan individuele burgers. Zij hebben ruimte nodig, zodat zij kunnen excelleren in hun werk. Dat realiseer je niet met alleen het schrappen van regels, het vraagt om een cultuurverandering. Flipping bureaucracy, heet dat. Daar begint de radicale vernieuwing die nodig is voor een responsieve en proactieve overheid.