Binnen de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) werken overheden samen aan de digitale uitdagingen van Nederland. In dit kader speelt ICTU, in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, een sleutelrol om beloftevolle AI-toepassingen binnen de overheid op te schalen en te hergebruiken.

Het doel: één leidende aanpak waarmee de overheid de kansen van AI veilig en verantwoord benut, voor betere processen en betere dienstverlening aan burgers en bedrijven.

AI-portfoliomanager Tom Moesker deelt de ervaringen die hij tot nu toe heeft opgedaan.

Opschalen met AI

Nederland experimenteert volop met AI en dat gebeurt ook binnen de overheid. Opschaling blijkt echter vaak lastig, vertelt Moesker: “Veel experimenten beginnen vanuit een technische invalshoek. Of vanuit het aanbod van een leverancier. Als je een veelbelovende toepassing vervolgens wilt opschalen, dan loop je tegen allerlei knelpunten aan. Onder meer op het gebied van inkoop en compliance. En bij praktische zaken als de hosting van software en AI-taalmodellen.” Die knelpunten helpt ICTU doorbreken met de AI-opschalingsfaciliteit.

AI-toepassingen breed beschikbaar maken

De AI-opschalingsfaciliteit is de aanpak waarmee bestaande en beloftevolle AI-toepassingen binnen de overheid worden hergebruikt en verbeterd. Dit gebeurt door belemmeringen voor opschaling te identificeren en op te lossen. En door opschaalbare AI-toepassingen te toetsen aan een AI-afwegingskader. De aanpak levert concrete AI-opschalingsprojecten. De gedeelde basis daarvoor is AI-land, een technische infrastructuur met een drielaagse architectuur, legt Moesker uit. Aan de voorkant bevinden zich de applicaties die de eindgebruikers nodig hebben, aan de achterkant de AI-agents. Ertussenin zit een zogeheten orchestrator, oftewel een digitale dirigent, die zorgt dat het geheel beheersbaar blijft. Die borgt onder meer veiligheid, kosten, beschikbaarheid en kwaliteit.

ICTU werkt in de AI-opschalingsfaciliteit samen met veel partners, waaronder de Nederlandse AI Coalitie AIC4NL, het Platform AI & Overheid, programma sAIdkick, TNO en de koepelorganisaties van de overheid. Daarnaast wordt ernaar gestreefd om waardevolle AI-tools en -bouwblokken voor hergebruik centraal beschikbaar te stellen op de AI-Marktplaats van de overheid. Moesker: “Het doel is dat lokaal ontwikkelde en geteste toepassingen voor de hele overheid beschikbaar komen.”

Gem – Generatieve AI voor gemeentelijke chatbot

Het eerste concrete opschalingsproject is de gemeentelijke chatbot Gem, in de wandelgangen ook wel Gemchat genoemd. Samen met 27 gemeenten helpt ICTU bij de doorontwikkeling en opschaling hiervan. Gem is een virtuele assistent die Nederlandse gemeenten samen ontwikkelden om vragen van inwoners en ondernemers via de gemeentelijke website te beantwoorden. “In het afgelopen jaar hebben we generatieve AI toegevoegd aan deze chatbot. We hebben doorlopend de antwoordkwaliteit, reactiesnelheid en veiligheid getest en verbeterd. Ook maakten we de interface van de chatbot digitaal toegankelijk. De nieuwste versie, Gem 2.0, is nu bij steeds meer gemeenten in de testfase. Inmiddels ook bij nieuwe gemeenten. In totaal hebben nu meer dan 70 gemeenten interesse getoond en dat aantal groeit wekelijks.”

Dit testtraject loopt nog, maar eerste testers zijn al heel positief, vertelt Moesker. Dit jaar wordt dat traject afgerond. Daarna is Gem 2.0 beschikbaar voor alle gemeenten die willen aansluiten. De ambitie is om eind 2027 150 gemeenten te hebben aangesloten. De onderliggende infrastructuur AI-land is met Gem nu uitvoerig beproefd en komt ook beschikbaar voor andere AI-opschalingstrajecten.

Lessen en inzichten

Als AI-portfoliomanager volgt Moesker de toepassing van AI bij de overheid op de voet. Welke inzichten deed hij op over het succesvol toepassen en opschalen van AI? Hij noemt er vier:

1. AI-initiatieven lijken vaak aanbodgedreven. Dan is de oplossing er al voordat de vraag er is. Dat kan een valkuil zijn. “Denk eerst goed na over je eigen visie en strategie. Wat zijn de concrete knelpunten in je organisatie, wat wil je oplossen? Past AI hierbij en zo ja, hoe en waar?”
2. Kwantificeer de knelpunten. “Het beeld is dat AI tijd zal besparen. Maar vaak is dat nog niet specifiek gemaakt: hoeveel tijd precies en op welke delen van het proces? Dat ondermijnt je geloofwaardigheid en draagvlak bij bestuurders die het geld maar één keer kunnen uitgeven. Breng dus eerst het proces goed in kaart en bereken hoeveel tijd AI gaat besparen. En bedenk hoe je dat in de praktijk gaat meten.”
3. Zorg dat je informatiehuishouding op orde is. “Als je data en processen niet op orde zijn, dan gaat AI niet of minder goed werken. En je loopt risico’s op het gebied van privacy.”
4. Bepaal vooraf wat je doet met de tijd die AI vrijspeelt. “Kunnen medewerkers andere dingen gaan doen, of vang je hiermee krapte op? Denk alvast na hoe je je besparing straks gaat verzilveren en beschrijf dat, zodat je later kunt meten wat ervan terechtgekomen is.”

De ontwikkelingen van AI zijn veelbelovend en toepassing ervan kan de overheid op verschillende vlakken efficiënter en effectiever maken, concludeert Moesker. Maar hij is ook nuchter: “Begin niet met de AI-toepassing, maar met het probleem dat je wilt oplossen. AI is natuurlijk hip, maar niet altijd de meest voor de hand liggende oplossing. Soms is het bijvoorbeeld beter om het werk anders te organiseren.”

Toekomstperspectief

De ontwikkelingen in AI gaan razendsnel en AI zal ons werk en veel van onze banen ingrijpend veranderen, zegt Moesker. In de sessie ‘Welkom in AI-land’ op het Nederland Digitaal Festival – waar AI-land niet alleen staat voor de infrastructuur, maar ook voor de wereld waarin we straks met AI werken – schetst hij een aantal toekomstbeelden. En dat is best science fiction-achtig. Hij licht alvast een voorbeeld toe: “We zullen in toenemende mate AI-agents inzetten om taken voor ons als kenniswerkers uit te voeren. Zoals het bijwonen van een werkoverleg in een team. Stel je bent een juridische expert. Je agent woont het overleg namens jou bij, denkt mee en bereidt de beslissing voor, zodat je er zelf niet meer bij hoeft te zijn en alleen nog het besluit neemt waar je voor aan de lat staat. Je agent leert van jou, rapporteert terug aan jou en kan steeds meer voor je doen. Dat zou voor schaarse experts een enorme verlichting van werkdruk betekenen. Dit soort toepassingen van AI gaan we in 2027 zien. Daar ben ik zeker van.”

Schrijf je in voor de sessie ‘Welkom in AI-land’

Op het Nederland Digitaal Festival vertelt Tom Moesker in de sessie ‘Welkom in AI-land’ over de AI-opschalingsfaciliteit en concrete AI-toepassingen. Hij gaat dieper in op het benutten van de kansen van AI, en hoe je tegelijkertijd beveiliging, privacy en digitale toegankelijkheid borgt. Het Nederland Digitaal Festival wordt gehouden op 19 november in Den Haag. Meer informatie over het NDF vind je op de website van het NDF. Inschrijven voor de sessie kan via de pagina Aanmelden (breakout-sessie ronde 3, 14.40 – 15.30 uur).