‘Ook in de ruimte kan Europa meer de regie pakken’

Niet alleen de aarde, ook de ruimte is het toneel van een geopolitieke strijd, met vraagstukken rondom autonomie en veiligheid. Het is de hoogste tijd dat Nederland en Europa daar bewuster mee omgaan, vertelt ruimtevaartexpert Erik Laan op het ICTU Nieuwjaarscafé van 2026.

Erik Laan, expert op het gebied van ruimtevaart en docent bij de Hogeschool Inholland opleidingen Luchtvaarttechnologie, Aeronautical Engineering en de Space Engineering Minor, neemt de aanwezigen op het ICTU Nieuwjaarscafé in sneltreinvaart mee langs de ontwikkelingen in de ruimte. De ruimte rondom de aarde was lang het domein van een competitiestrijd tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten. Laan vertelt over onder meer de Sputnik (1957) en Yuri Gagarin (1961), de maanlanding (1969), de Space Shuttle (vanaf 1981) en internationale samenwerking met ruimtestations als Mir en het ISS.

Een snelweg vol satellieten

De laatste jaren wordt de ruimte steeds meer een snelweg met langs elkaar heen schietende satellieten. Satellieten voor communicatie en internet zijn al decennia in gebruik, maar commerciële constellaties zijn sinds enkele jaren explosief gegroeid. Die groei maakt de ruimte steeds voller en daarmee dus kwetsbaarder. “In het Outer Space Treaty uit 1967 is vastgelegd dat de ruimte alleen vreedzaam mag worden gebruikt, maar in de praktijk ontbreken regels. Het is een cowboywereld,” zegt Laan. Met alle risico’s van dien, want bij botsingen ontstaan puinwolken die nauwelijks op te ruimen zijn. Met name grote constellaties zoals Starlink, inmiddels met meer dan 9.000 satellieten, vergroten dat risico. En het wordt er niet rustiger op, vertelt Laan. Zo diende de Chinese overheid onlangs een plan in om 250.000 satellieten de ruimte in te brengen.

Innovatie en macht

De drukte in de ruimte is niet alleen een technisch of een commercieel probleem, maar ook een geopolitiek vraagstuk, zegt Laan. Satellieten zijn vaak ‘dual use’: ze ondersteunen burgerdiensten zoals communicatie en navigatie, maar kunnen ook militaire operaties mogelijk maken. Van inlichtingen tot het verstoren of uitschakelen van elkaars systemen. Laan wijst erop dat landen al hebben laten zien dat ze satellieten uit de lucht kunnen schieten, en dat ruimteprogramma’s zoals dat van China door militaire belangen worden gestuurd. “De ruimte is niet alleen een domein van innovatie, maar ook een speelveld van macht, afhankelijkheid en veiligheid.”

Europese alternatieven

Het wordt tijd dat Nederland en Europa onderkennen dat zij ook in de ruimte meer de regie moeten pakken, zegt de ruimtevaartexpert. Dat kan: “Vaak wordt gezegd dat we niet zonder de Amerikanen kunnen. Dat is niet waar.” Europa heeft alternatieven: Eutelsat en de OneWeb-constellatie leveren satellietcommunicatie, met diensten die nu vooral op overheden en defensie zijn gericht. Daarbovenop komt IRIS², bedoeld als veilig Europees communicatienetwerk. “Eigen infrastructuur, standaarden en afspraken kunnen de autonomie van Nederland en Europa versterken.” Ook voor navigatie en aardobservatie staat Europa er beter voor dan vaak wordt gedacht, zegt hij. Copernicus is een sterk aardobservatieprogramma, en Galileo is een modern navigatiesysteem dat Europa minder afhankelijk maakt van GPS. Laan pleit daarnaast voor een assertiever Europees standpunt over verantwoord ruimtegebruik, en voor strategische keuzes bij het uitgeven van licenties. Zijn slotboodschap is helder: “Er is al veel. Laten we dat beter benutten, breder inzetten en samen, in Europa, verder bouwen aan een autonome positie in de ruimte.”