Overslaan en naar de inhoud gaan

Zoek de digitale voetsporen

Publicatie 22 jun 2018
Onderdeel van magazine: ICTU Magazine juni 2018

Kan innovatieve technologie helpen bij het oplossen van vraagstukken zoals schuldenproblematiek en ondermijnende criminaliteit? Ja, als ze op een slimme manier wordt ingezet en vooral als er in samenwerking op wordt geacteerd. Dat was de boodschap van de sprekers tijdens het ICTU Grand Café van 12 juni in Den Haag. De toon was duidelijk: Als de overheid doorgaat op de huidige weg, dan komen we er niet.

Still_voorkant_met_bord.png

"We willen met data-analyse een beter inzicht krijgen in ondermijning. Zodat we dit kunnen aanpakken en voorkomen. Daarvoor is samenwerking nodig, over de overheidsdomeinen heen,” zegt Andy Clijnk, plaatsvervangend hoofd Afdeling Politieke Ambtsdragers en Weerbaarheid bij het ministerie van BZK. Hij vertelt over de City Deal ‘Zicht op Ondermijning’ en het interbestuurlijke programma waarin de aanpak van ondermijnende criminaliteit één van de speerpunten is. BZK is de trekker van het onderwerp ondermijning (als onderdeel van het thema ‘goed openbaar bestuur’), dat raakvlakken heeft met bijvoorbeeld klimaat. “Als we de leefomgeving verduurzamen, dan kunnen we in die aanpak ook maatregelen nemen waarmee de voedingsbodem voor ondermijnende criminaliteit wordt aangepakt. Bijvoorbeeld in vakantieparken,” zegt hij. Clijnk vraagt de aanwezigen te kijken naar de eigen organisatie. “De overheid is één van de gelegenheidsstructuren van ondermijning. Kent u de risico’s in uw werkprocessen? Wat zijn uw kwetsbaarheden?”

Onaanvaardbaar naïef

Pieter Tops, hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit Tilburg, vertelt hoe hem de ogen werden geopend toen hij onderzoek deed voor het boek ‘De achterkant van Nederland’. “Criminaliteit is geen fenomeen veraf, het is dichtbij. De sociale inbedding is groot, de aantrekkingskracht ook, in complete wijken en dorpen. Als het erop aankomt, dan worden deze criminelen daar meer vertrouwd dan de overheid.” Hij stelt dat ondermijnende criminaliteit vele verschijningsvormen kent, van mensenhandel tot orgaanhandel, en dat de ruggengraat in Nederland de drugshandel is. Het geld dat daarin wordt verdiend maakt andere vormen van criminaliteit mogelijk. Drugscriminelen profiteren van dezelfde infrastructuur en handelsmentaliteit als legale bedrijven en dat maakt Nederland tot een top productie- en doorvoerland voor allerlei soorten drugs. Het gaat al lang niet meer om tante Annie die wat wietplantjes op zolder heeft zodat ze haar vakantie naar Benidorm kan betalen. Tops noemt het “onaanvaardbaar naïef” dat velen, ook politici, nog steeds zo’n beeld van drugshandel hebben.

Still_Pieter_Tops.png

Lange tenen

Uit het grimmige beeld dat Tops schetst van ondermijnende criminaliteit blijkt dat de overheid nauwelijks in staat is om dit aan te pakken. Overheidsinstanties werken langs elkaar heen, volgens hiërarchische structuren, terwijl criminelen wendbaar en flexibel zijn: “Als je een bedrijfstak zoekt waar het adaptief vermogen fenomenaal is, dan is dat hier wel.” Als de overheid deze criminelen wil aanpakken, zal het zelf ook in netwerken moeten werken. In ieder geval domeinoverstijgend. Clijnk wees in zijn inleiding op het aanjaagteam ondermijning, dat gaat werken over de grenzen van het veiligheidsdomein heen. Tops denkt dat er nog meer slagkracht nodig is: “Het blijkt buitengewoon complex om bevoegdheden af te staan.” Op lokaal niveau is er meer samenwerking, maar ook daar gaat het moeizaam, zegt hij. “De tenen zijn lang in de wereld van de misdaadbestrijding.”
Kan technologie helpen bij de bestrijding van ondermijnende criminaliteit? Tops denkt van wel, met name (big) data-analyse. Hij noemt als voorbeeld politiecontroles waarbij ook wordt gecontroleerd op openstaande boetes. “Dan pik je de juiste mensen eruit op basis van feitelijke informatie. Dat zou echt veel meer kunnen gebeuren.”

Patronen en signalen

Ook Arre Zuurmond, Ombudsman van de Metropool Amsterdam, gaat in op het gebruiken van nieuwe technologie bij het oplossen van maatschappelijke vraagstukken. Zoals schuldenproblematiek en criminaliteit. Met data-analyse van beleidsgegevens van onder meer het CBS ben je er niet, zegt hij. “Dat zijn oude data, het is een achteruitkijkspiegel. Je moet in de transactiesystemen zitten, sterker nog: je moet in de transacties zitten.” Er zijn veel ‘early warnings’ uit systemen te halen, zegt hij. Hij noemt een voorbeeld uit de schuldhulpverlening: een burger met schulden krijgt elke maand €2,50 van de SVB, de rest wordt ingehouden vanwege zijn schulden. Die €2,50 is ervoor om deze persoon op de radar te houden, want als hij nul euro zou krijgen dan zou hij uit de systemen verdwijnen. “Hoeveel van dit soort maandelijkse overboekingen zitten er systemen? Bij die mensen is iets aan de hand.” Andere ‘early warnings’ kunnen helpen bij fraudebestrijding, bijvoorbeeld bij faillissementsfraude, dat vaak via eenzelfde patroon verloopt. “Begin met dat patroon, snap hoe fraude wordt gepleegd en handel daarop. Bij faillissementsfraude is vaak na het faillissement opeens de boekhouding verdwenen. De Belastingdienst kan na een ‘early warning’, zoals het aannemen van veel mensen of een nieuwe directeur met de status ‘vertrokken onbekend waarheen’, de boeken controleren en er gelijk een kopie van maken, zodat als er een faillissement komt de administratie nog wel bestaat.”

Still_Arre_Zuurmond.png

Een ander soort overheid

Net als Tops pleit Zuurmond voor samenwerking tussen overheden, niet alleen in taskforces of programma’s maar juist op een praktische manier. “Kijk welke instantie de bevoegdheden heeft om snel te handelen en werk daar mee samen. Bijvoorbeeld bij het opdoeken van panden waar mensen worden uitgebuit: in een aanpak van de gemeente Rotterdam deed de brandweer dat, omdat die panden snel kan sluiten.” Hij noemt dat soort samenwerking “administratief-rechterlijke burenhulp”: met allerlei partijen in de keten afspraken maken waardoor ongewenst gedrag zo moeilijk mogelijk wordt gemaakt. Daar heb je “een ander soort overheid” voor nodig, besluit hij. “Er zijn veel signalen waar we op kunnen acteren, maar we negeren ze omdat we als overheid op een bureaucratische manier werken. We moeten leren denken in patronen, ons verplaatsen in de leefwereld van mensen en nagaan welke digitale voetsporen zij nalaten. Om daar vervolgens, in praktische samenwerking, op te handelen.”

Bekijk ook de korte impressie in beeld.

Inschrijven Magazine

Meld u aan voor het ICTU Magazine, en ontvang regelmatig nieuws en inspiratie over ontwikkelingen in de digitale overheid.