Overslaan en naar de inhoud gaan

Publieke waarden en digitalisering

Publicatie 19 jun 2017
Onderdeel van magazine: ICTU Magazine juni 2017

Tijdens het ICTU Grand Café van 20 juni was er aandacht voor het rapport ‘Opwaarderen’ dat het Rathenau Instituut in april publiceerde. Een gesprek met Jurriën Hamer, onderzoeker bij het Rathenau Instituut, en spreker op 20 juni over digitalisering en de impact daarvan op de samenleving en overheid.

Uit de inleiding van dit rapport:
‘De studie 'Opwaarderen - Borgen van publieke waarden in de digitale samenleving' toont hoe de verregaande digitalisering van de samenleving fundamentele ethische en maatschappelijke vragen oproept. Het laat zien dat de overheid, de toezichthouders, het bedrijfsleven en de samenleving nog niet voldoende zijn toegerust om met deze nieuwe vragen om te gaan. Daardoor komen belangrijke publieke waarden en mensenrechten als privacy, gelijke behandeling, autonomie en menselijke waardigheid onder druk te staan.
Het Rathenau Instituut deed dit onderzoek naar aanleiding van de 'motie Gerkens' (Eerste Kamer, 23 september 2014). De senaat vermoedde dat belangrijke waarden in het geding zijn bij digitalisering. Ons onderzoek bevestigt dit.’

Governance en waarden

In de motie Gerkens stond een vraag centraal: is het wenselijk dat er een commissie komt die kan adviseren over de ethische aspecten van digitalisering?
Hamer: “Deze vraag is in het rapport in drie aspecten uitgesplitst. Het eerste aspect gaat over digitalisering zelf: wat is digitalisering eigenlijk en welke technologieën zijn daarmee gemoeid? Het tweede aspect gaat over de publieke waarden die meespelen. Het Rathenau Instituut heeft een inventarisatie gedaan van welke publieke waarden allemaal meespelen als het gaat om digitalisering. Dat blijkt veel meer te zijn dan privacy of veiligheid, waar het vaak toch over gaat. Tenslotte bespreekt het rapport ook een derde aspect: de governance structuur. Op dat vlak moeten de nodige stappen nog gezet worden. Het is bijvoorbeeld duidelijk geworden dat er als het gaat om controle op het juiste gebruik van persoonsgegevens op dit moment veel te weinig capaciteit beschikbaar is. In een recent advies van Andersson Elffers Felix wordt gesteld dat de capaciteit van de Autoriteit Persoonsgegevens op dit vlak verdrievoudigd zou moeten worden.”

Brede vraag

Het rapport laat zien hoe ontzettend veel maatschappelijke en ethische aspecten meespelen bij digitalisering. Digitalisering grijpt op steeds meer onderdelen van ons leven in. Dat varieert van hoe we vrienden maken, tot gezondheidszorg, tot identiteitsfraude. Hamer: “Dat betekent eigenlijk ook dat je vanaf het begin bij het toepassen van innovaties of digitaliseringsprojecten de vraag moet stellen: welke publieke waarden spelen hierbij allemaal een rol? ‘Opwaarderen’ doet daartoe een oproep. Voor overheden is het belangrijk om te gaan bedenken: wat zijn de publieke waarden die we willen borgen? Het rapport adviseert om daarover een digitaliseringsakkoord te sluiten: samen met overheid, bedrijfsleven en maatschappelijk middenveld.”

Hamer: “Een belangrijke waarde is autonomie, waaronder vrijheid van meningsvorming. In verkiezingstijd bijvoorbeeld wordt op basis van jouw profiel op social media, vaak al selectief informatie getoond, en dat kan jouw stem beïnvloeden. Dit zouden we bespreekbaar moeten maken: hoe kunnen we er voor zorgen dat we objectiviteit bewaken op social media?“

Social deskilling

Een andere belangrijke waarde in het rapport is menselijke waardigheid. Een aspect daarvan is social deskilling: als we steeds meer contact met elkaar hebben via sociale digitale middelen, dan is er een gevaar dat dat contact een andere waarde krijgt, omdat de menselijke interactie anders is en op een bepaalde manier ook ontbreekt.
Hamer: “Dat zie je bijvoorbeeld in de gaming industrie. Online pesten bij games blijkt bijvoorbeeld veel voor te komen. Het lijkt erop dat een online omgeving het makkelijk maakt om te pesten. Hoe werkt dat, dat is interessant om te onderzoeken. Net als de vraag: hoe brengen we sociale vaardigheden terug in een online omgeving? Digitalisering grijpt op steeds meer onderdelen van het leven in, en daarmee groeit ook de verantwoordelijkheid om dit soort waarden goed te borgen. Zodat digitalisering de dienstverlening ook werkelijk kan verbeteren.”
“Het is voor overheden goed om te bedenken dat het niet alleen moet gaan over privacy of security by design, maar over ‘ethics by design’. Dat vraagt om een gesprek over wat we belangrijk vinden, om te zorgen dat je vanaf het begin van een innovatie of digitaliseringproces, dat meteen mee kunt nemen in het ontwerp of de ontwikkeling van digitale diensten."

Vijf acties

Het rapport 'Opwaarderen' beveelt aan om een vijftal acties te ondernemen:
1. stel een interdepartementale werkgroep in die toewerkt naar een kabinetsvisie op de omgang met de maatschappelijke en ethische betekenis van digitalisering, en zorgt voor politiek-bestuurlijke coördinatie.
2. Versterk de rol en positie van toezichthouders.
3. Stel een “Digitaliseringsakkoord” op om commitment en verantwoordelijkheden van bedrijven, overheid en maatschappelijke actoren omtrent de borging van publieke waarden in de digitale samenleving vast te leggen.
4. Organiseer een nationale dialoog over de betekenis van digitalisering voor de borging van publieke waarden.
5. Zorg voor periodieke politieke discussie in Eerste en Tweede Kamer over de governance van maatschappelijke en ethische digitaliseringsvraagstukken.

Eerlijk delen

“Onlangs bracht het Rathenau Instituut een ander rapport uit, ‘Eerlijk delen’. Organisaties kunnen inmiddels enorm veel data vergaren en nemen daarmee ook steeds vaker een exclusieve positie in in de deeleconomie (datamonopolisme). Het gaat daarom ook om het zoeken naar evenwicht in dit soort machtsverhoudingen. ‘Eerlijk delen’ gaat over hoe dit vraagstuk opgepakt kan worden. We willen als Rathenau Instituut ook werken aan de oplossingen voor de vragen die in het rapport ‘Opwaarderen’ aan de orde komen. Rond september starten we met een blogreeks waarin we mensen uitnodigen om daarover met ons mee te denken en in dialoog te gaan.”

Lees de onderzoeken van het Rathenau Instituut:
Rapport ‘Opwaarderen. Borgen van publieke waarden in de digitale samenleving’
Rapport ‘Eerlijk delen’
Rapport ‘Mensenrechten in het robottijdperk’

Inschrijven Magazine

Meld u aan voor het ICTU Magazine, en ontvang regelmatig nieuws en inspiratie over ontwikkelingen in de digitale overheid.